काठमाडौं । अटिजम र बौद्धिक अपाङ्गता भएका बालबालिकाको शारीरिक, मानसिक तथा सामाजिक विकासमा सहयोग गर्न, उनीहरुसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क तथा संवादमा रहने ३३१ जना व्यक्तिलाई काठमाडौँ महानगरपालिकाले तालिम प्रदान गरेको छ । अवानी फाउन्डेसनसँगको सहकार्यमा सञ्चालन गरिएको तालिममा विशेष अवस्थाका बालबालिकाका अभिभावक, स्वास्थ्य प्रवर्धन केन्द्रका स्वास्थ्यकर्मी र महिला स्वास्थ्य स्वयमसेविका हुनुहुन्छ ।

अन्य बालबालिका भन्दा फरक अवस्था भएका बालबालिकाहरुलाई सजाय वा दबाब नदिइ उनीहरुको आवश्यकता बुझेर सहयोगी वातावरण बनाउन सहयोेग होस भन्ने उद्देश्यले तालिम सञ्चालन गरिएको बौद्धिक अपाङ्गता एवं अटिजम भएका व्यक्तिहरुका लागि स्वास्थ्य कार्यक्रमका फोकल पर्सन पवन ठाकुरले जानकारी दिनुभयो । अभिभावकलाई लक्षित तालिम कार्यक्रममा बोल्दै व्यवहार विश्लेषक तथा प्रशिक्षक प्रज्ञा श्रेष्ठ प्रधानले अटिजम र बौद्धिक अपाङ्गता रोग नभई विकास सम्बन्धी अवस्था भएकाले समयमै पहिचान, उचित सहयोग र निरन्तर अभ्यासमार्फत बालबालिकाको क्षमता अभिवृद्धि गर्न सकिने बताउनुभयो । अटिजम भएका बालबालिकामा नाम बोलाउँदा प्रतिक्रिया नदिनु, आँखामा कम हेर्नु, बोलाइ ढिलो हुनु, सामाजिक अन्तरक्रियामा रुचि कम देखाउनु तथा एउटै व्यवहार वा गतिविधि दोहोर्याइ रहनु जस्ता संकेत देखिन सक्छन् ।

यस्तै बौद्धिक अपाङ्गता भएका बालबालिकामा सिकाइको गति सुस्त हुनु, तर्क र समस्या समाधानमा कठिनाइ हुनु, दैनिक जीवनका काममा उमेरअनुसार आत्मनिर्भर हुन नसक्नु तथा सामाजिक नियम बुझ्न समस्या देखिन सक्छ । प्रधानका अनुसार यस्ता बालबालिकाको व्यवहारलाई समस्या नभई सञ्चारको माध्यमका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ । कराउने, धम्क्याउने, जिस्क्याउने वा अरूसँग तुलना गर्ने व्यवहारले समस्या झन् बढाउन सक्ने भएकाले सकारात्मक व्यवहारबाट उनीहरुको व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ । उनीहरुसँग सरल र स्पष्ट भाषामा कुरा गर्ने, उत्तर दिन पर्याप्त समय दिने, दैनिक गतिविधिको पूर्वजानकारी गराउने तथा राम्रो व्यवहारको प्रशंसा गर्ने अभ्यासले उनीहरुको विकासमा मद्दत हुनेछ ।

तालिममा बालबालिकाको आत्मनिर्भरता विकास गर्न दैनिक जीवनोपयोगी सिपहरू चरण चरणमा सिकाइएको थियो । यस अवस्थाका बालबालिकालाई दृश्य सामग्री तथा चित्रहरूको प्रयोग गराउँदा, नियमित खेलकुद र अभ्यासमा सहभागी गराउँदा तथा उनीहरूको क्षमताअनुसार जिम्मेवारी दिँदा आउने परिवर्तन अनुभूति गराउनु तालिमको मुख्य उद्देश्य थियो । तालिममा स्पिच थेरापी, अकुपेशनल थेरापी, व्यवहार व्यवस्थापन, विशेष शिक्षा तथा परिवार र विद्यालयको समन्वयले बालबालिकाको सञ्चार, सिकाइ र सामाजिक सिप विकासमा पार्ने सकारात्मक प्रभाव सम्बन्धी सैद्धान्तिक तथा व्यवहारिक ज्ञान तालिमका विषय थिए ।

प्रशिक्षक प्रधानले अटिजम र बौद्धिक अपाङ्गता भएका बालबालिकालाई अरू बालबालिकासँग तुलना गर्नुको सट्टा उनीहरूको व्यक्तिगत क्षमता र आवश्यकता अनुसार सहयोग गर्नु उपयुक्त विधि भएको उल्लेख गर्नुभयो । ‘यी बालबालिकालाई परिवर्तन गर्ने होइन, अभिभावक, स्वास्थ्यकर्मी र समाजले उनीहरूलाई बुझ्ने र उनीहरूका लागि अनुकूल वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ ।’ प्रधानले जोड दिनुभयो ।

तालिममा सहभागी अभिभावकहरूले महानगरपालिकाले सञ्चालन गरेको तालिमबाट आफू भरपूर लाभान्वित भएको बताउनुभयो । ‘यस्तो अवस्थाका बालबालिका घरमा भएपछि जागिर, व्यक्तिगत तथा घरायसी अन्य सबै काम छोडेर उनीहरुकै हेरचाहमा लाग्नु पर्छ । उनीहरु के चाहन्छन्? अस्वभाविक व्यवहारलाई कसरी सामना गर्ने भन्ने ज्ञान नहुँदा दिक्क मान्नु पर्ने अवस्था थियो । हाम्रो दुःखलाई महानगरपालिकाले महसुस गरेको छ । पीडा बुझेर सहयोगको हात अगाडि बढाएको छ । यसकारण हामी आभारी भएका हौँ ।’ उहाँहरुले थप अपेक्षा राख्दै भन्नुभयो, ‘आधारभूत सिपबाट विशेष सिप पनि सिकाइ दिनुपर्छ । ताकि, हामी आफूले आफैँलाई धिक्कार भन्नु नपरोस् ।’ अवस्थालाई तथ्याङ्कमा हेरौँ अटिजम स्पेक्ट्रम डिस्अर्डर व्यक्तिको जीवनभर रहने न्यूरोलोजिकल अवस्था हो ।

यो अवस्था सामान्यतयाः जीवनको पहिलो ३ वर्षमा देखा पर्दछ । यो रोग होइन, अवस्था हो । बौद्धिक असक्षमता होइन । अभिभावकको लापर्वाही वा पूर्व जन्मको परिणाम होइन । यसको कुनै औषधि छैन । तर, थेरापीले लक्षण व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ । विश्वभरको तथ्याङ्क हेर्दा हरेक १ सय व्यक्तिमध्ये एक जनामा अटिजम छ । नेपालमा यो अवस्था भएका २ लाख ५० हजार देखि ३ लाख व्यक्ति भएको अनुमान छ । यो अपाङ्गता देखिँदैन । यसकारण यसलाई सामना गर्न अझ चुनौतीपूर्ण हुन्छ । बौद्धिक विकासात्मक विकार अर्थात वौद्धिक अपाङगताले मानसिक क्षमता र दैनिक काम गर्न सक्ने क्षमतालाई सीमित गर्छ । विश्वभर १ देखि ३ प्रतिशत बालबालिकालाई असर गर्छ ।

बौद्धिक अपाङ्गता बाल्यकालमा देखिन्छ । यसको असर व्यक्ति अनुसार फरक फरक हुन्छ । कसैमा सामान्यः हुन्छ, कसैमा जटिल हुन्छ । धेरैजसोलाई जीवनभर कुनै न कुनै सहायता चाहिने खालको हुन्छ । यस प्रकारको अपाङ्गतामा बुद्धि, सिकाइ र दैनिक कौशलमा असर हुने भएको सहायता चाहिने भएको हो । यस प्रकारको अपाङ्गता हुनुमा जन्मअघिको अनुवांशिक कारण हुन सक्छ । यस्तै रक्सी, चुरोट, सूर्ती, विकिरणको प्रभाव जस्ता टेराटोजेन कारणले पनि हुन सक्छ ।

थाइरोइड कमजोर हुनुजस्ता आमाको स्वास्थ्य अवस्थाका कारण वा टोक्सोप्लाज्मोसिस, रुवेला जस्ता संक्रमणका कारण पनि हुन सक्छ । जन्मको समयमा अक्सिजनको कमी हुनु, मस्तिष्कमा चोट लाग्नु र समय नपुगी जन्म भएका कारण पनि हुन सक्छ ।