नेपालको कृषि केवल उत्पादनको साधन मात्र होइन, हाम्रो अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो; तर आधुनिक प्रविधि, बजार पहुँच र समयमै सही जानकारीको कमीले गर्दा धेरै किसानहरू अझै पनि कठिनाइमा छन् । यस चुनौतीपूर्ण अवस्थामा, कृषि पत्रकारिता एउटा प्रभावकारी सेतुको रूपमा देखा परेको छ, जहाँ तथ्यपूर्ण, समयमै र किसानमैत्री सूचनामार्फत उत्पादनदेखि बजारसम्म किसानको यात्रा सहज बनाउन सकिन्छ ।

अशिम सापकोटा १५ वर्षभन्दा बढी समयदेखि यसै क्षेत्रमा रेडियो, टेलिभिजन, पत्रिका र अनलाइन माध्यमबाट समेत सक्रिय रहँदै आएका एक अग्रणी कृषि सञ्चारकर्मी हुन् । एग्रो टाइम्स मिडिया नेटवर्कका प्रबन्ध निर्देशकको रूपमा उनले ‘एग्रो टाइम्स’ मासिक पत्रिका, टेलिभिजन र रेडियोका कार्यक्रमहरूमार्फत कृषक, विज्ञ, नीति निर्माता र बजारबीच सूचना आदान–प्रदानको बलियो प्लेटफर्म निर्माण गरेका छन् ।

आज ग्लोबल पाना डटकमले उनै सापकोटासँग कृषि पत्रकारिताको महत्व, नेपालको आवश्यकता, सम्भावना, चुनौती र युवा जागरणबारे ग्लोबल कृषि संवाद गर्ने प्रयास गरेको छ ।

कृषि पत्रकारिता भन्नाले के बुझिन्छ ? यसको मुख्य उद्देश्य के हो ?

कृषि पत्रकारिता भन्नाले कृषि क्षेत्रसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित सबै प्रकारका सूचनाको खोज–अनुसन्धान, सङ्कलन, विश्लेषण र प्रसारण गर्ने प्रक्रियालाई बुझाउँछ । यसमा खेतीपातीका प्रविधि, नवीन अनुसन्धानका निष्कर्ष, मौसम र रोग–कीरासम्बन्धी चेतावनी, बीउबिजन तथा मल–औषधिबारेको जानकारी, बजार मूल्यको उतार–चढाव, सरकारी नीतिका प्रभावदेखि लिएर किसानका व्यक्तिगत अनुभवसम्म सबै समेटिन्छन् । कृषि पत्रकारिता केवल समाचार लेख्ने कार्य मात्र होइन; यो कृषि उत्पादन, बजार र नीतिबीचको सेतु निर्माण गर्ने अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण माध्यम हो । यसको मूल उद्देश्य किसानसम्म सही, विश्वसनीय र समयमै सूचना पुर्‍याएर उनीहरूको निर्णय क्षमता बढाउनु, जोखिम घटाउनु र उत्पादन तथा आम्दानी दुवै सुधार गर्न सहयोग पुर्‍याउनु हो । जब किसानले आवश्यक जानकारी बुझ्न सजिलो भाषामा पाउँछन्, तब उनीहरू आफ्नो खेत, मिहिनेत र स्रोत–साधनलाई सही दिशामा प्रयोग गर्न सक्षम हुन्छन्, जसबाट जीवनस्तर उकासिन्छ र समग्र कृषि प्रणालीको दिगोपनामा प्रत्यक्ष योगदान पुग्छ ।

नेपाल जस्तो कृषिप्रधान देशमा कृषि पत्रकारिता किन आवश्यक छ ?

नेपालजस्तो कृषिप्रधान देशमा कृषि पत्रकारिता अत्यन्तै आवश्यक छ, किनभने हाम्रो देशको करिब ६० प्रतिशतभन्दा बढी जनसङ्ख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा निर्भर छन् । कृषकहरूको जीवन कृषि मात्र नभई उनीहरूको अस्तित्व र आय–व्यवस्थासँग जोडिएको छ । तर, आज पनि धेरै किसान परम्परागत तरिका र अनुभूतिमा मात्र भर परिरहेका छन्, जसले गर्दा उनीहरू आधुनिक प्रविधि, समयमै मौसम पूर्वानुमान, रोग–कीरा नियन्त्रण, उन्नत बीउबिजन, बजार मूल्य र सरकारी नीति–सहयोगबारे जानकारी नपाउँदा बारम्बार घाटामा परिरहेका छन् । यही समस्यालाई मध्यनजर गर्दै कृषि पत्रकारिता किसानका लागि एउटा प्रभावकारी सेतुको रूपमा देखिन्छ, जसले सत्य, तथ्य र समयमै जानकारी किसानसम्म पुर्‍याउँछ । यसले केवल जानकारी दिने काम मात्र गर्दैन, बरु सफल किसानका उदाहरण, नयाँ प्रविधि र नीति–निर्देशन प्रस्तुत गरेर उनीहरूको निर्णय क्षमता बढाउँछ । यस्तो जानकारीले किसानलाई आफ्नो उत्पादन र स्रोतको सदुपयोग गर्न सक्षम बनाउँछ, जोखिम घटाउँछ र बजारमा सही मूल्य प्राप्त गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ । यसरी, कृषि पत्रकारिता नेपालको कृषि रूपान्तरण, खाद्य सुरक्षा र ग्रामीण अर्थतन्त्र सुदृढ पार्नमा एक अभिन्न र आवश्यक साधनको रूपमा कार्यरत छ ।

तपाईंको दृष्टिमा नेपालको कृषि पत्रकारिताको वर्तमान अवस्था कस्तो छ ?

नेपालमा कृषि पत्रकारिताको वर्तमान अवस्था विगत दशकमा उल्लेखनीय रूपमा विकसित भएको छ भने पनि अझै धेरै सम्भावनाहरू बाँकी छन् । प्रिन्ट मिडिया, रेडियो र टेलिभिजनमा कृषि सम्बन्धित सामग्री अवश्य आइरहेका छन्, तर यसको पहुँच र प्रभाव अझ व्यापक बनाउन आवश्यक छ । धेरैजसो मूलधारका सञ्चार माध्यमहरूले कृषि समाचारलाई प्राथमिकतामा राख्दैनन्, जसले गर्दा किसान र कृषि क्षेत्रमा संलग्न व्यक्तिहरूले समयमै आवश्यक जानकारी पाउन सकिरहेका छैनन् । पछिल्लो समय कृषि क्षेत्रको प्रसार, प्रवद्र्धन र जनचेतनाका लागि विशेष मिडिया प्लेटफर्महरूको विस्तार हुँदै आएको छ । एग्रो टाइम्स मिडिया नेटवर्कले यसै उद्देश्यलाई मध्यनजर राख्दै कार्य गर्दै आएको छ, जहाँ पत्रिका, रेडियो, टेलिभिजन र अनलाइन माध्यममार्फत किसान, विज्ञ र नीति निर्माताबीच तथ्यपरक सूचना आदान–प्रदानको बलियो सेतु निर्माण गरिएको छ । साथै, डिजिटल प्रविधि र अनलाइन प्लेटफर्मको प्रयोग विस्तार गर्दै, जानकारी छिटो र प्रभावकारी रूपमा किसानसम्म पुर्‍याउने प्रयास पनि तीव्र रूपमा भइरहेको छ । हामीले कृषक, युवा र समुदायलाई प्रेरित गर्न प्रोत्साहनात्मक कार्यक्रमहरू समेत सञ्चालन गर्दै आएका छौँ, जसले कृषि पत्रकारितालाई केवल सूचना आदान–प्रदानको माध्यम मात्र नभई किसानको क्षमता, उत्पादन र आत्मविश्वास बढाउने बलियो साधनको रूपमा स्थापित गरेको छ ।

कृषि पत्रकारिताबाट किसानलाई प्रत्यक्ष कस्तो फाइदा पुग्छ ?

कृषि पत्रकारिताबाट किसानलाई प्रत्यक्ष फाइदा पुग्ने तरिका बहुआयामिक छ । किसानले यस माध्यममार्फत समयमै मौसम पूर्वानुमान, रोग–कीरा नियन्त्रणका उपाय, उन्नत खेती प्रविधि, बजार मूल्यको वास्तविक अवस्था र सरकारी योजना तथा कार्यक्रमको जानकारी पाउँछन् । यस्तो जानकारीले उनीहरूलाई उत्पादनका लागि निर्णय लिन सजिलो बनाउँछ, लागत घटाउन र उत्पादन क्षमता बढाउन सहयोग पुर्‍याउँछ । यसका साथै, कृषि पत्रकारितामा समावेश हुने सफल किसानका अनुभव र प्रेरणादायी कथाहरूले अरू किसानमा उत्साह जगाउँछ र नयाँ प्रविधि तथा विधि अपनाउने हौसला पैदा गर्छ । जब किसानहरूले वास्तविक अनुभव सुन्छन्, उनीहरूको जोखिम न्यून हुन्छ र उत्पादनको गुणस्तर सुधार हुन्छ । यसरी, कृषि पत्रकारिता केवल जानकारी दिने माध्यम मात्र नभई किसानको आत्मविश्वास, निर्णय क्षमता र आर्थिक सुदृढतामा प्रत्यक्ष योगदान पुर्‍याउने एक प्रभावकारी सेतुको रूपमा कार्य गर्दछ ।

यस क्षेत्रमा मुख्य चुनौती के–के छन् ?

कृषि पत्रकारिताको क्षेत्रमा धेरै चुनौतीहरू देखिन्छन्, जसले यसका प्रभावकारी कार्यान्वयनमा बाधा पुर्‍याउँछन् । सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको स्रोत र बजेटको अभाव हो, जसले गर्दा नियमित रूपमा गुणस्तरीय समाचार सङ्कलन र प्रसारण गर्न कठिनाइ आउँछ । त्यस्तै, मूलधारका सञ्चार माध्यमहरूले प्रायः कृषि समाचारलाई पर्याप्त प्राथमिकता दिँदैनन्, जसले गर्दा किसानसम्म जानकारी समयमै पुग्न सक्दैन । ग्रामीण क्षेत्रहरूमा सूचना प्रवाहको पहुँच सीमित हुनु अर्को ठूलो अवरोध हो, जहाँ प्रायः इन्टरनेट र डिजिटल प्लेटफर्मको पहुँच कम छ । त्यस्तै, योग्य र दक्ष कृषि पत्रकारको कमीले पनि विषयगत गहिराइ र विश्वसनीयता कम गर्ने सम्भावना बढाउँछ । यस्ता चुनौतीहरू हुँदाहुँदै पनि निरन्तरता, प्रतिबद्धता र समर्पण आवश्यक छ; किनभने कृषि पत्रकारिता केवल समाचार सम्प्रेषणको माध्यम मात्र होइन, यो राष्ट्रको समृद्धि, खाद्य सुरक्षा र ग्रामीण अर्थतन्त्रसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको जिम्मेवारी हो, जसले सही जानकारीमार्फत कृषक, उपभोक्ता र नीति निर्माताबीचको दूरी घटाउने महत्त्वपूर्ण सेतुको भूमिका खेल्छ ।

यस क्षेत्रमा के–कस्ता अवसर र सम्भावना देख्नुहुन्छ ?

नेपालको कृषि पत्रकारितामा अवसर र सम्भावना अत्यन्तै विशाल छन्, किनभने हाम्रो देशको कृषि विविधता र उत्पादन क्षमता अद्वितीय छ । जैविक उत्पादन, निर्यातयोग्य वस्तु तथा पर्यटनसँग जोडिएको कृषि अर्थात् एग्रो–टुरिजम क्षेत्रमा अपार सम्भावना देखिन्छ, जसले किसान र व्यवसायी दुवैलाई फाइदा पुर्‍याउन सक्छ । आधुनिक डिजिटल प्रविधि, अनलाइन प्लेटफर्म र मोबाइल एपको माध्यमबाट किसानसम्म प्रत्यक्ष, छिटो र सहज जानकारी पुर्‍याउने अवसर असीमित छ । यसले किसानलाई उत्पादन, बजार र प्रविधिबारे अद्यावधिक जानकारी दिन्छ र उनीहरूको निर्णय क्षमतामा प्रत्यक्ष सुधार ल्याउँछ । त्यस्तै, अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँगको पहुँचले नेपालको कृषि पत्रकारितालाई वैश्विक स्तरमा प्रभावकारी र प्रतिस्पर्धात्मक बनाउन सहयोग गर्छ, जसले देशको कृषि उत्पादन र ब्रान्ड दुवैलाई अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता दिलाउन मद्दत गर्छ । यसरी, कृषि पत्रकारिता केवल सूचना दिने माध्यम नभई, कृषकलाई आत्मनिर्भर बनाउने, बजारसँग जोड्ने र नेपालको कृषि विकासमा दिगो योगदान पुर्‍याउने अवसरको प्रतिनिधित्व गर्छ ।

युवा पुस्तालाई कृषि पत्रकारितामा आकर्षित गर्न के गर्नुपर्छ ?

युवा पुस्तालाई कृषि पत्रकारितामा आकर्षित गर्नका लागि पहिलो आवश्यकता व्यावहारिक तालिम र प्रत्यक्ष अनुभव हो । उनीहरूलाई फिल्डमा गएर काम गर्ने, किसानसँग संवाद गर्ने र उत्पादन–बजारको वास्तविक अवस्थाबारे प्रत्यक्ष जानकारी हासिल गर्ने अवसर प्रदान गर्नुपर्छ । यससँगै, आधुनिक प्रविधि, मल्टिमिडिया उपकरण र डिजिटल सामग्री उत्पादन गर्ने सीप सिकाउनु आवश्यक छ, जसले उनीहरूलाई सूचना सङ्कलन, प्रस्तुतीकरण र प्रसारणमा दक्ष बनाउँछ । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको कृषिलाई अब पुरानो र साधारण पेसा भनेर मात्र नभई आधुनिक, सम्भावनायुक्त र सम्मानजनक व्यवसायको रूपमा प्रस्तुत गर्नु हो । जब युवा यस क्षेत्रमा करियर निर्माणको सम्भावनालाई देख्छन्, उनीहरूको उत्साह र लगाव बढ्छ र उनीहरू नयाँ सोच, सृजनशीलता र नवीन प्रविधि लिएर कृषि पत्रकारितामा प्रवेश गर्छन् । यसरी, योग्य र प्रेरित युवा पुस्ताले नेपालमा कृषि समाचारको गुणस्तर र पहुँच दुवैमा नयाँ आयाम थप्ने सम्भावना रहन्छ ।

तपाईंले कृषि क्षेत्रमा पत्रकारिता गर्दै गर्दा ‘कृषि सूचना नै शक्ति हो’ भन्नुहुन्छ, यसको अर्थ के हो ?

जब म ‘कृषि सूचना नै शक्ति हो’ भन्छु, यसको अर्थ केवल शब्दमै सीमित हुँदैन; यो वास्तविक कार्यक्षमता र निर्णय क्षमतासँग जोडिएको छ । सही, समयमै र बुझ्न सहज भाषामा सूचना पाउने किसान वा समुदायले आफ्ना खेती र व्यवसायसँग सम्बन्धित निर्णयहरू द्रुत र प्रभावकारी रूपमा लिन सक्छन् । उदाहरणका लागि, मौसम पूर्वानुमान, नयाँ प्रविधि, रोग–कीरा नियन्त्रण, बजार मूल्य र सरकारी योजनाबारे जानकारी पाउँदा किसानले उत्पादनको गुणस्तर सुधार्न, लागत घटाउन र बजारमा उचित मूल्य पाउन सक्छन् । यसको विपरीत, यदि आवश्यक जानकारी समयमै पुगेन भने उनीहरू घाटामा पर्न सक्छन्, उत्पादनमा जोखिम बढ्छ र आर्थिक रूपमा प्रभावित हुन्छन् । त्यसैले, कृषि पत्रकारिताको मुख्य उद्देश्य यही हो—किसानसम्म सत्य र आवश्यक सूचना पुर्‍याएर उनीहरूको शक्ति, क्षमता र आत्मनिर्भरता बढाउनु । यो केवल जानकारीको आदान–प्रदान होइन, किसानको जीवनस्तर सुधार्ने, उत्पादन वृद्धि गर्ने र ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई सुदृढ गर्ने सशक्त माध्यम हो ।

एग्रो टाइम्स मिडिया नेटवर्कको भूमिकालाई तपाईं कसरी मूल्याङ्कन गर्नुहुन्छ ?

एग्रो टाइम्स मिडिया नेटवर्कले १५ वर्षदेखि कृषि पत्रकारितामा समर्पित भएर काम गरिरहेको छ । हामीले पत्रिका, रेडियो, टेलिभिजन र अनलाइन प्लेटफर्ममार्फत लाखौँ किसानसम्म सूचना पुर्‍याएका छौँ । साथै, कृषि अवार्ड र युवा प्रोत्साहन जस्ता कार्यक्रमसहित तालिममार्फत किसानको सम्मान र सीप विकासमा योगदान दिएका छौँ ।

आगामी दिनमा कृषि पत्रकारिताको दिशा र तपाईंको योजना के हो ?

हामीले गर्दै आएका विभिन्न माध्यमहरूका कार्यक्रमलाई समय अनुकूल परिमार्जन गर्नेछौँ । साथै हामी कृषि पत्रकारितालाई अझै डिजिटल–केन्द्रित बनाउन चाहन्छौँ । मोबाइल एप, युट्युब च्यानल, अनलाइन प्लेटफर्ममार्फत किसानसम्म प्रत्यक्ष र प्रभावकारी रूपले पुग्ने लक्ष्य छ । साथै, स्थानीय भाषामा सामग्री उत्पादन गरेर गाउँ–गाउँसम्म सूचना पुर्‍याउने र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपालको कृषि ब्रान्ड बनाउन योगदान गर्ने योजना छ ।