✍️डा. केदार कार्की

आजकल नेपालका धेरै क्षेत्रमा तापक्रममा निरन्तर वृद्धि भइरहेको छ । बाह्य ताप बाहेक, जनावरहरू आन्तरिक ताप अर्थात्च यापचय तापबाट पनि प्रभावित हुन्छन् । बाह्य तापक्रमका कारण जनावरहरूको आन्तरिक गतिविधि पनि प्रभावित हुन्छ। यस कारणले गर्दा, उनीहरूको खाना पाचन आदिबाट मेटाबोलिक ताप उत्पन्न हुन्छ। यसरी, दुध उत्पादन र जनावरको आहार बढ्दै जाँदा, मेटाबोलिज्मबाट उत्पन्न हुने ताप पनि बढ्छ । भैंसी र गाईहरूको लागि तापीय तटस्थ क्षेत्र ५ डिग्री सेन्टिग्रेड र २५ डिग्री सेन्टिग्रेडको बीचमा हुन्छ। थर्मोन्युट्रल क्षेत्रमा, जनावरहरूले पसिनाको रूपमा सामान्य चयापचय गतिविधिहरूबाट उत्पन्न हुने ताप जति नै बाहिर निकालेर शरीरको सामान्य तापक्रम कायम राख्छन्। बढ्दो तापक्रमको समयमा, जनावरहरूको खानाको मात्रा कम हुनु, खुवाउने बानीमा कमी आउनस, दुधमा बोसोको प्रतिशत कम हुनु, प्रजनन क्षमतामा कमी आउनु, कमजोर रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता जस्ता समस्याहरू देख्न सकिन्छ। सरल भाषामा बुझ्ने हो भने, जनावरहरूको शारीरिक कार्यहरूमा केही परिवर्तनहरू हुन थाल्छन्।

गर्मी मौसममा जनावरहरूको श्वासप्रश्वासको गति बढ्छ। यस मौसममा प्रायः जनावरहरू हावा चलाउन थाल्छन् र उनीहरूको मुखबाट र्‍याल टपक्न थाल्छ। यस अवधिमा छालाको माथिल्लो सतहको रक्तचाप बढ्छ, र आन्द्राको तन्तुको रक्तचाप घट्छ। यस्तो अवस्थामा हाम्रा पशुपालकहरूले आफ्ना जनावरहरूको विशेष हेरचाह गर्नुपर्छ, किनकि गर्मी मौसममा जनावरहरू धेरै प्रकारका रोगहरूको शिकार हुन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा दुध उत्पादनमा पनि उल्लेखनीय कमी देखिएको छ।वर्षायाममा जनावरहरूलाई धेरै प्रकारका रोगहरू लाग्छन्। त्यसैले, वर्षायाममा जनावरहरूको हेरचाहमा विशेष ध्यान दिनु आवश्यक छ!वर्षायाममा जनावरहरूमा विभिन्न प्रकारका रोग र किराको समस्या बढ्छ। यी रोगहरूले जनावरहरूलाई गम्भीर क्षति पुर्‍याउन सक्छन्, त्यसैले तिनीहरूको रोकथाम र नियन्त्रणमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ।

मनसुनजन्य पशु रोगहरूः
हेमोरेजिक सेप्टिसेमिया,भ्यागुत रक्तस्रावी सेप्टिसिमियाः भ्यागते यो गाई र भैंसीहरूमा हुने संक्रामक रोग हो । यसले उच्च ज्वरो आउने, घाँटी सुन्निने, सास फेर्न गाह्रो हुने र सास फेर्दा ठुलो आवाज आउने गर्छ।

ब्याक्टेरियाः पास्टेरेला मल्टोसिडा सेरोटाइपहरूबी :२ र इ :२ मुख्य कारणहरू हुन्। संक्रमणः संक्रमित जनावर, दुषित दाना, पानी वा उपकरणसँगको प्रत्यक्ष सम्पर्कबाट फैलिन्छ।

अन्य कारणहरूः मौसम परिवर्तन, यातायातको क्रममा संक्रमित जनावरहरूसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क, भीडभाड भएको ठाउँ, कुपोषण र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर पार्ने रोगहरू। हेमोरेजिक सेप्टिसेमिया,भ्यागुर्ते लक्षणहरूः तीव्रः अचानक उच्च ज्वरो (लगभग ४१ डिग्री सेल्सियस सम्म), आलस्य, भोक नलाग्ने, द७त्रगयतसध उत्पादनमा कमी। श्वासप्रश्वासः सास फेर्न गाह्रो ह७३घढसन७३घढस, खोकी लाग्नु, नाकबाट फिँज आउने। सुन्निनेः अनुहार, घाँटी र छाती वरिपरि सुन्निने। आन्तरिक रक्तस्रावः छाला, श्लेष्म झिल्ली र आन्तरिक अंगहरूमा रक्तस्राव हुन्छ।

द्रुत प्रगतिः उपचार नगरिएमा २४–४८ घण्टा भित्र मृत्यु हुन सक्छ। हेमोरेजिक सेप्टिसेमिया,भ्याग७३घढसत को उपचारः प्रारम्भिक हस्तक्षेप महत्वप७त्रगयतसर्ण छः निदान र उपचारको लागि तुरुन्तै पशु चिकित्सकसँग परामर्श लिनुहोस्। एन्टिबायोटिकः विशिष्ट सेरोटाइप पहिचान गर्न प्रयोगशाला परीक्षणको आधारमा एन्टिबायोटिक दिइन्छ। सहायक हेरचाहः ज्वरो र दुखाइ नियन्त्रण गर्न तरल पदार्थ र औषधिहरू दिइन्छ।

खोपः प्राथमिक रोकथामको लागि खोप आवश्यक छ, तर यो सधैं १००% प्रभावकारी हुदैन। हेमोरेजिक सेप्टिसेमिया,भ्यागुत को रोकथामः खोपः तपाईंको पशु चिकित्सकको सल्लाह अनुसार नियमित रूपमा गाईवस्तुलाई उपयुक्त सेरोटाइप–विशिष्ट खोपहरू लगाउनुहोस्। सम्पर्कबाट बच्नुहोस्ः संक्रमित जनावर वा दुषित पदार्थहरूसँगको सम्पर्कलाई कम गर्न कडा जैविक सुरक्षा उपायहरू लागु गर्नुहोस्।

क्वारेन्टाइनः नयाँ परिचय गराइएका जनावरहरूलाई बथानमा पुनः परिचय गराउनु अघि तिनीहरूलाई अलग्गै राख्नुहोस् र राम्ररी अवलोकन गर्नुहोस्। सरसफाइः बस्ने, खुवाउने र पानी हाल्ने ठाउँहरू सफा र कीटाणुरहित राख्नुहोस्। तनाव व्यवस्थापनः पर्याप्त दाना, पानी, आश्रय प्रदान गर्नुहोस्। प्रारम्भिक पहिचान र रिपोर्टिङः कुनै पनि शंका लागेमा, तुरुन्तै पशु चिकित्सा अधिकारीहरूलाई सुचित गर्नुहोस्।

नेपालमा हेमोरेजिक सेप्टिसेमिया,भ्यागुत खोप सुविधाहरूः
सरकारी पशु चिकित्सालयहरूमा एचएस खोप सेवाहरू निःशुल्क वा किफायती दरमा प्रदान गरिन्छ। निजी पशु चिकित्सा अस्पताल र पशु स्वास्थ्य केन्द्रहरूले पनि खोप सेवाहरू प्रदान गर्छन्। हेमोरेजिक सेप्टिसेमिया,भ्यागुत बाट बच्ने उपायहरू समयमै र नियमित रूपमा उचित खोप लगाउनुहोस्। संक्रमित जनावरलाई तुरुन्तै क्वारेन्टाइनमा राख्नुहोस्। आफ्नो गाई र भैंसीलाई नियमित रूपमा ज्क् को निरीक्षण गर्नुहोस्। जैविक सुरक्षा। गाईवस्तुलाई स्वस्थकर खाना, सफा बासस्थान र पानी उपलब्ध गराउनुहोस्। कुनै पनि असामान्य लक्षण वा रोगको बारेमा तुरुन्तै आफ्नो पशु चिकित्सकलाई जानकारी दिनुहोस्। तपाईंको क्षेत्रमा एचएस प्रकोप र खोप कार्यक्रमहरूको बारेमा अद्यावधिक रहनुहोस्।

हेमोरेजिक सेप्टिसेमिया,भ्यागुत जस्तो खतरनाक रोगको कारण, लक्षण, उपचार र रोकथामका उपायहरू बुझेर, तपाईं आफ्नो पशुधनलाई सुरक्षित राख्न सक्नुहुन्छ र यो गम्भीर रोगको फैलावट नियन्त्रण गर्न आफ्नो भुमिका निर्वाह गर्न सक्नुहुन्छ। ल्याङ्ली ज्वरो (ब्ल्याक क्वार्टर): चरचरे यो गाई र भैंसीहरूमा हुने ब्याक्टेरियाजन्य रोग हो। यसमा जनावरको खुट्टा सुन्निने र लङ्गडो हुने समस्या हुन्छ।यो जनावरहरूमा लाग्ने तीव्र संक्रामक र अत्यधिक घातक ब्याक्टेरियाजन्य रोग हो। यो रोगबाट भैंसी, भेडा र बाख्रा पनि प्रभावित हुन्छन्।

६–२४ वर्ष उमेरका साना जनावरहरू यस रोगबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित हुन्छन्। यो रोग प्रायः वर्षायाममा लाग्छ ! लक्षणहरू – ज्वरो, भोक नलाग्ने, शारीरिक कमजोरी, नाडी र मुटुको धड्कन बढ्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने! कसरी नियन्त्रण गर्ने – यदि रोगलाई सुरुवाती चरणमा नियन्त्रण गरियो भने यसको उपचार प्रभावकारी हुन्छ। उपचार र रोकथामको लागि, नजिकको पशुपालन अधिकारी वा विभागको पशुपालन केन्द्रमा सम्पर्क गर्नुहोस्! ब्रुसेलोसिस (गाईवस्तुको संक्रामक गर्भपतन): यो रोगले गाई र भैंसीहरूमा गर्भपतन गराउँछ। खुट्टा र मुख रोग : खोरत खुर र मुख सम्बन्धी रोगहरूः यस्ता रोगहरू सामान्यतया वर्षायाममा जनावरहरूमा पाइन्छ। यसमा, ख'ट्टा र मुख रोग गाई, गाई, भैंसी, भेडा, बाख्रा, सुँगुर आदि जस्ता घरपालुवा जनावरहरू र मृग आदि जस्ता जंगली जनावरहरूमा हुन्छ।

यो रोगले मुख्यतया नेपालका धेरै भागहरूमा बस्ने जनावरहरूलाई असर गर्छ। कसरी नियन्त्रण गर्ने ? यो रोगबाट बच्नको लागि, प्रभावित जनावरहरूलाई अन्य जनावरहरूको सम्पर्कमा आउन दिनु हुदैन! रोग प्रभावित क्षेत्रबाट जनावरहरू किन्न हुँदैन! नयाँ जनावर किन्दा, खरिद गरेको २१ दिनसम्म त्यसलाई एक्लै राख्नुपर्छ। उपचारः बिरामी जनावरको मुख र खुट्टा जस्ता रोगग्रस्त भागहरू १% पोटासियम परम्याङ्गनेटको घोलले धुनुपर्छ। बोरिक एसिड ग्लिसरीनको पेस्ट मुखमा लगाउनु
पर्छ! यसका साथै, जनावरहरूलाई ६ महिनाको अन्तरालमा ँःम् खोप दिनुपर्छ।

एन्थ्रेक्स –पटके : यो एक तीव्र, व्यापक, संक्रामक रोग हो जसले सबै तातो रगत भएका जनावरहरूलाई विशेष गरी गाई, भैंसी, भेडा, बाख्रालाई असर गर्छ। यो रोग माटोबाट सर्ने संक्रमण हो। यो सामान्यतया प्रमुख जलवायु परिवर्तन पछि हुन्छ। यो रोग प्रायः जनावरहरूले दुषित घाँस खाने र दुषित पानी पिउने कारणले हुन्छ! यो श्वासप्रश्वासबाट र झिंगा फाल्दा पनि फैलिन्छ! लक्षणहरू – शरीरको तापक्रममा अचानक वृद्धि। भोक नलाग्ने। शारीरिक कमजोरी महसुस हुनु, सास फेर्न गाह्रो हुनु र मुटुको धड्कन बढ्नु।
मलद्वार, नाक, योनी आदि जस्ता प्राकृतिक छिद्रहरूबाट रक्तस्राव कसरी नियन्त्रण गर्ने – सबैभन्दा पहिले संक्रमित जनावरहरूलाई स्वस्थ जनावरहरूबाट अलग गर्नुहोस्। संक्रमित क्षेत्रबाट सफा क्षेत्रमा जनावरहरूको आवतजावत रोक्नुहोस्। जनावर बस्ने ठाउँलाई १०% कास्टिक सोडा वा फर्मालिन प्रयोग गरेर पूर्ण रूपमा कीटाणुरहित गर्नुहोस्।  स्तनशोथः थुनेलो यो दुग्धजन्य जनावरहरूमा हुन्छ र थुनमा संक्रमण निम्त्याउँछ। निमोनिया : यो गाई, भैंसी, भेडा र बाख्रामा हुने श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग हो।

अन्य रोगहरूः
अपचः गर्मी बढ्दै जाँदा, धेरैजसो जनावरहरूले आफ्नो दाना सेवन कम गर्छन्। यस समयमा, यदि जनावरले पर्याप्त मात्रामा पानी र पौष्टिक खाना पाएन भने, उसलाई अपच र कब्जियतको समस्या हुन थाल्छ। जनावरहरूमा अपचको कारणहरूः तापक्रम बढ्दा धेरै पटक जनावरहरूले मुख खोलेर सास फेर्छन् र आफुलाई शीतल राख्न आफ्नो शरीर चाटिरहन्छन्, जसका कारण उनीहरूको जिब्रो बाहिर निस्कन्छ। साथै, जनावरले शरीरलाई चिसो राख्न चाट्छ, जसका कारण शरीरमा र्‍याल कम हुन्छ। एउटा स्वस्थ जनावरले हरेक दिन १००–१५० लिटर र्‍याल उत्पादन गर्छ, जसले घाँस पचाउन मद्दत गर्छ। तर अत्यधिक गर्मीका कारण र्‍याल निस्कन्छ, जसले गर्दा चाराको पाचनमा असर पर्छ र पाचनको गति घट्छ। यही कारणले गर्दा तापक्रम बढ्दा जनावरहरूमा अपचको समस्या धेरै देखिन्छ।

अपचका लक्षणहरूः
यदि हामी जनावरहरूमा अपचका केही मुख्य लक्षणहरूको बारेमा कुरा गर्छौं भने, देखिने लक्षणहरू खानमा रुचिको कमी, आलस्य र गोबरमा दाना आदि हुन्।

जनावरहरूमा अपचको उपचारः
अपचको समस्या भएका जनावरहरूको लागि, १०० ग्राम प्याज, १० पोटी लसुन, १० ग्राम जीरा, १० ग्राम बेसार, १०० ग्राम गुड र १०० ग्राम अदुवाको पेस्ट बनाउनुहोस् र ३–४ दिनसम्म दिनको ३–४ पटक अलिअलि गरेर खुवाउनुहोस्। यसबाहेक, एक बाल्टिन पानीमा ५० ग्राम बेकिंग सोडा घोलेर दिनको दुई पटक जनावरलाई दिनुहोस्। यदि १–२ दिन पछि पनि जनावरले राम्रोसँग दाना खाएन भने, त्यसलाई डाक्टरकहाँ लैजानुहोस् र उपचार गराउनुहोस्।

जनावरहरूमा गर्मीका कारण हुने रोगःलु लाग्नु वातावरणमा आद्र्रता र बढ्दो तापक्रम, गाईवस्तुको गोठमा उचित भेन्टिलेसनको अभाव, कम ठाउँमा धेरै जनावर राख्नु र जनावरहरूलाई पर्याप्त पानी नदिनु गर्मी स्ट्रोकको मुख्य कारण हुन सक्छ। विदेशी वा हाइब्रिड नस्लका जनावरहरूलाई गर्मीले सताउने सम्भावना बढी हुन्छ भन्ने कुरा मनमा राख्नुहोस्।

लु,गर्मीका लक्षणहरूः जनावरहरूमा हुने गर्मी स्ट्रोकका लक्षणहरूको कुरा गर्ने हो भने शरीरको तापक्रम बढ्नु, जनावरको बेचैनी हुनु, अत्यधिक पसिना आउनु र र्‍याल आउनु, मुख वरिपरि फिँज आउनु, आँखा र नाक रातो हुनु, नाकबाट रगत बग्नु, पखाला लाग्नु, मुटुको धड्कन बढ्नु, खानाको मात्रा कम हुनु, जनावरले अत्यधिक मात्रामा पानी पिउनु आदि गर्मी स्ट्रोकका प्रमुख लक्षणहरू मानिन्छन्।

जनावरहरूलाई लु ,गर्मीबाट जोगाउने उपायहरूः
सबै जनावरहरूको लागि पर्याप्त ठाउँ हुने र तिनीहरूले ताजा हावा पाउन सक्ने गरी गोठ बनाउनुहोस्। गर्मीले पीडित जनावरलाई चिसो ठाउँमा बाँध्नुपर्छ र निधारमा चिसो पानीको पट्टी बाँध्नुपर्छ। गर्मीको लहरको समस्या भएमा, जनावरलाई कम दाना र बढी हरियो घाँस दिनुहोस्। जनावरलाई हावाको प्रत्यक्ष सम्पर्कबाट जोगाउनु पर्छ। जनावरलाई दिनको १–२ पटक चिसो पानीले नुहाउनुहोस्। यसबाहेक, गाईवस्तुलाई गर्मीबाट जोगाउन, तपाईंले उनीहरूको बस्ने ठाउँमा पंखा, कुलर र फाउन्टेन प्रणाली जडान गर्न सक्नुहुन्छ, यसले गाईवस्तुको गोठको तापक्रम सामान्य राख्नेछ। जनावरहरूलाई दिउँसो भित्र बाँधेर राख्नुहोस् ताकि ऊन तातो हावा र घामको प्रकाशमा नपरोस्। यदि जनावरलाई गर्मीले असर गरेको छ र निको भएन भने, जनावरलाई तुरुन्तै डाक्टरकहाँ लैजानुहोस्।

कीरा र बाह्य परजीवीहरूः
वास्तवमा, वर्षाको समयमा, झिंगा र लामखुट्टे मात्र होइन, जुम्रा, किरा र कीराहरूले पनि जनावरहरूलाई धेरै समस्या दिन्छन्। रगत चुस्ने बाहेक, यी परजीवीहरूले धेरै घातक रोगहरू पनि फैलाउँछन्। जसरी लामखुट्टेको टोकाइबाट मानिसमा मलेरिया ज्वरो फैलिन्छ, त्यसरी नै विशेष प्रकारको झिंगाको टोकाइबाट जनावरहरूमा ट्राइपानोसोमियासिस रोग फैलिन्छ। पशु गोठमा जुम्रा बढी भएमा सुर्रा, थेइलेरिया, बेबेसियोसिस जस्ता रोग लाग्ने जोखिम हुन्छ।

अन्य परजीवीहरूः मनसुनमा जनावरहरूमा आन्तरिक र बाह्य परजीवीको समस्या पनि बढ्छ, जसका कारण जनावरहरू कमजोर हुन्छन्।

रोकथाम र नियन्त्रणः
खोपः जनावरहरूलाई रोगबाट बचाउन खोप लगाउनु पर्छ।
सरसफाइः जनावरको खोर र वरपरको क्षेत्र सफा राख्नुपर्छ।
कीटनाशकः बाह्य परजीवीहरूबाट बचाउन कीटनाशक प्रयोग गर्नुपर्छ।
पशुचिकित्सकः यदि जनावरहरूमा रोगको लक्षण देखा पर्यो भने, तुरुन्तै पशु चिकित्सकलाई सम्पर्क गर्नुपर्छ।
सन्तुलित आहारः जनावरहरूलाई पौष्टिक र खनिजयुक्त खाना खुवाउनु पर्छ।
पानीः जनावरहरूलाई सफा र ताजा पानी उपलब्ध गराउनु पर्छ।
मौसम अनुसार व्यवस्थापनः गर्मी र वर्षाबाट जनावरहरूलाई जोगाउन उचित व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।

निष्कर्षः मनसुनमा जनावरहरूमा रोग र किराको समस्या बढ्छ। तसर्थ, पशुपालकहरूले यी रोग र कीराहरूबाट बच्न विशेष ध्यान दिनुपर्छ। खोप, सरसफाइ, कीटनाशक औषधि, पशु चिकित्सक, सन्तुलित आहार, सफा पानी र मौसम अनुसार व्यवस्थापन जस्ता उपायहरू अपनाएर जनावरहरूलाई यी रोगहरूबाट जोगाउन सकिन्छ।वर्षायाममा जनावरहरूमा संक्रामक रोग फैलिने सम्भावना बढी हुन्छ। तर बढ्दो गर्मीका कारण जनावरहरूको रोगसँग लड्ने क्षमतामा प्रतिकुल असर पर्छ र वर्षायाम नजिकिँदै जाँदा उनीहरूमा संक्रमण हुने सम्भावना बढ्छ। त्यसैले, यस मौसममा जनावरहरूमा एन्थ्रेक्स, मुख र खुट्टाको रोग,खोरत , लङ्गडा ज्वरो,चरचरे,भ्यागुते आदि रोगहरू देखा पर्न थाल्छन्। यी सबै रोगहरूबाट आफ्ना जनावरहरूलाई जोगाउन, तिनीहरूलाई खोप लगाउनुहोस्।