कहिलेकाहीँ एउटा सामान्य दृश्यले मनमा गहिरो प्रश्न जन्माइदिन्छ । केही दिनअघि कामको सिलसिलामा एउटा शिक्षित र सम्पन्न परिवारको घर पुग्ने अवसर मिल्यो । घर व्यवस्थित थियो, कुनै अभाव देखिँदैनथ्यो । परिवारका सदस्यहरू आ–आफ्नै काममा व्यस्त थिए । तर घरको एक कुनामा बसेका वृद्ध आमाबुबाको अनुहारले भने फरक कथा सुनाइरहेको थियो ।

शरीर कमजोर थियो, हिँडडुल गर्न कठिन थियो । चाहना पनि ठूलो थिएन—केही बेरको साथ, आत्मीयता र मायाले सोधिएको एउटा प्रश्न, ‘तपाईंलाई कस्तो छ ?’ घरमा सबै थिए, तर उनीहरू भने एक्लो देखिन्थे । त्यो दृश्यले मनमा प्रश्न उठायो—पढेर मात्र मानिस ठूलो हुन्छ र ?

शिक्षाले ज्ञान, प्रमाणपत्र, रोजगारी र प्रतिष्ठा त दिन्छ । तर जीवनभर साथ दिएका वृद्ध आमाबुबाको मन बुझ्न सकेनौँ भने त्यो शिक्षाको अर्थ कति पूरा हुन्छ ? वृद्धावस्थामा शरीर कमजोर हुन्छ, तर माया, साथ र अपनत्वको आवश्यकता झन् बढ्छ । उनीहरूलाई धेरै कुरा चाहिँदैन, आफ्ना सन्तानको थोरै समय र आत्मीय व्यवहार नै पर्याप्त हुन्छ ।

महँगा उपहारभन्दा केही क्षण सँगै बस्नु, हात समातेर बोल्नु र ‘चिन्ता नगर्नुस्, हामी छौँ’ भन्नु उनीहरूका लागि ठूलो सहारा बन्न सक्छ । कतिपय आमाबुबा सन्तानलाई दुःख नहोस् भनेर आफ्नै पीडा लुकाउँछन् । केही माग्दैनन् भन्दै उनीहरूलाई कुनै दुःख छैन भन्ने हुँदैन । कहिलेकाहीँ अगाडि मुस्कुराएको अनुहारभित्र आफ्नै सन्तानको व्यवहारले दिएको पीडा लुकेको हुन्छ ।

त्यसैले प्रश्न केवल यति होइन—हामीले बा–आमालाई खाना दिएका छौँ कि छैनौँ ? प्रश्न यो पनि हो—हाम्रो व्यवहारले कतै उनीहरूको मन दुखाइरहेको त छैन ? हामी बाहिर संस्कारका कुरा गर्छौँ, सम्मानका भाषण गर्छौँ र सामाजिक सञ्जालमा आमाबुबाप्रति प्रेम पोख्छौँ । तर संस्कारको वास्तविक परीक्षा आफ्नै घरभित्र हुन्छ । अरूले देख्ने व्यवहारभन्दा उनीहरूले एकान्तमा महसुस गर्ने व्यवहार अझ महत्वपूर्ण हुन्छ ।

अझ ठूलो कुरा, आजका बालबालिका हामीले भनेका कुरा मात्र होइन, हामीले गरेका व्यवहार पनि सिकिरहेका हुन्छन् । हामीले आफ्ना वृद्ध आमाबुबालाई दिएको सम्मान उनीहरूले देखिरहेका छन् । आज घरभित्र रोपिएको व्यवहार भोलि अर्को पुस्ताले हामीतिर फर्काउन सक्छ ।

जुन आमाबुबाले सन्तानको भविष्य बनाउन आफ्नो वर्तमान बिर्सिए, उनीहरूको बुढेसकाललाई केवल जिम्मेवारीको बोझ बनाउनु कति उचित होला ? ठूलो घर, ठूलो पद र सम्पत्तिले मानिसको वास्तविक उचाइ निर्धारण गर्दैन । आफूभन्दा कमजोर र आफूमा निर्भर मानिसप्रति उसले गर्ने व्यवहारले उसको मानवीय उचाइ देखाउँछ । पढाइले ज्ञान दिन्छ, अनुभवले बुझाइ दिन्छ, तर मानवताले त्यसलाई अर्थ दिन्छ ।

जसले हाम्रो औँला समाएर हिँड्न सिकाए, आज उनीहरूका काँपिरहेका हात समाउने पालो हाम्रो हो । उनीहरूले हाम्रो बाल्यकालमा दिएको समयको ऋण पैसाले तिर्न सकिँदैन । तर केही समय, केही माया र केही आत्मीय शब्दले उनीहरूको बुढेसकाल अवश्य सुन्दर बनाउन सकिन्छ । आमाबुबालाई ठूलो कुरा चाहिँदैन । आफ्ना सन्तानको आवाजमा माया, व्यवहारमा सम्मान र साथमा आफ्नोपन महसुस भए पुग्छ । किनकि सबै सुविधा भएको घर ठूलो हुँदैन; जहाँ वृद्ध आमाबुबाले आफू अझै आफ्नै सन्तानको मनमा सुरक्षित छु भन्ने महसुस गर्छन्, त्यही घर साँच्चिकै ठूलो हुन्छ ।