✍️अशिम सापकोटा

अजोला एक तैरिरहेने वस्तु हो, जुन जैविक उर्वरक हो । अजोला पानीको सतहमा स्वतन्त्र तैरने फर्न हो । यो हरियो गुच्छा जस्तै सानो समूहमा तैरीएर बस्छ । अजोला पानीमा छिटो बढ्छ । अजोला धान खेत वा कम पानीमा पनि उब्जनी गर्न सकिन्छ, यो छिटो बढ्छ । एकातिर यसले धानको उत्पादन बढाउँछ, अर्कोतर्फ कुखुरा, माछा र जनावरको चाराका रूपमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ । कतिपय देशहरूमा मानिसहरू त्यसबाट चटनी र पकौडा बनाएर पनि बनाएर पनि खाने गरेका छन् । कतिपय देशका मानिसहरूले आफ्नो घरको डाइनिङ, कोठा सजाउन पनि अजोलाको प्रयोग गर्छन् । अजोला जनावरहरूको लागि अत्यन्तै पौष्टिक खाना हो । जनावरहरूलाई खुवाउँदा उनीहरूको दूध उत्पादन बढ्छ, शरीर समेत हुष्टपुष्ट हुन्छ जुन मासु प्रयोजनका पालिने पशुपंक्षीका लागि समेत निकै लाभदायक मानिन्छ । यसबाट बायोडिजेल पनि तयार गर्न सकिन्छ ।

के हो त अजोला ?

अजोला पानीमा उम्रने साना, राम्रा बोटबिरुवाहरूको एक प्रजाति हो, जसलाई वैज्ञानिक भाषामा फर्न भनिन्छ । एजोलामा ऐनाबेना नामको नीलो-हरियो काईको प्रजातिको सूक्ष्मजीव हुन्छ, जसले सूर्यको किरणमा वायुमण्डलीय नाइट्रोजन मिलाउँछ र हरियो मल जस्ता बालीलाई नाइट्रोजन आपूर्ति गर्छ । अजोलाको विशेषता भनेको अनुकूल वातावरणमा ५ दिनभित्र दोब्बर हुन्छ । यदि यसलाई वर्षभरि बढ्न दिइयो भने, प्रति हेक्टर ३०० टन भन्दा बढी जैविक पदार्थ उत्पादन गर्न सकिन्छ । अर्थात् प्रति हेक्टर ४० किलो नाइट्रोजन प्राप्त हुन्छ । अजोलामा ३.५ प्रतिशत नाइट्रोजन र धेरै प्रकारका जैविक पदार्थ पाइन्छ जसले जमिनको उर्वराशक्ति बढाउँन निकै मदत गर्छ । यसलाई धान खेतमा सजिलै प्रयोग गर्न सकिन्छ । प्रत्यारोपण गर्नु अघि, २ देखि ४ इन्च पानीले भरिएको खेतमा १० टन ताजा अजोला थपिन्छ । यससँगै ३० देखि ४० केजी सुपर फस्फेट पनि छर्किनु राम्रो मानिन्छ । ३० देखि ३५ डिग्री सेल्सियसको तापक्रम यसको बढ्यौलीका लागि धेरै अनुकूल हुन्छ । यसको प्रयोगकर्ता भारतका किसानहरुका अनुसार अजोलाको प्रयोगले धान बालीमा ५ देखि १५ प्रतिशतसम्म उत्पादन वृद्धि हुने र उत्पादन लागत भने अझै घटेका अनुभव छ ।

जैविक मलको निकै लाभदायक

अजोला मुख्यतया धान खेतीमा प्रयोग गरिन्छ, जसमा हामी सबै जातहरू प्रयोग गर्न सक्छौं, धान रोपेको २० देखि २५ दिनपछि खेतमा हाल्न सकिन्छ । पूरै खेतबारीमा फैलिएको छ, एजोलालाई हरियो मलको रूपमा खेतीमा रामवाण औषधि मानिएको छ । अजोलालाई मलको रूपमा प्रयोग गरेर जमिनमा प्राङगारिक गुणहरू बढाउने र बालीमा नाइट्रोजन आपूर्ति गर्नु मुख्य काम हो ।

पशुपंक्षीको आहारामा अजोला

अजोला सस्तो, पचाउन सकिने, पौष्टिक पूरक पशु आहार हो । यसलाई खुवाउँदा सामान्य आहार खाने जनावरको तुलनामा जनावरको दूधमा बोसो र बोसो रहित तत्व पाइन्छ । यो जनावरहरूमा बाँझोपन रोक्न उपयोगी छ । जनावरको पिसाबमा रगत आउने समस्या फस्फोरसको कमीले हुने गर्छ, जुन अजोला खुवाउँदा निको हुन्छ । अजोलाले जनावरमा क्याल्सियम, फस्फोरस, आइरनको आवश्यकता पूरा गर्छ, जसका कारण जनावरको शारीरिक विकास राम्रो हुन्छ । अजोलामा प्रोटिन, अत्यावश्यक एमिनो एसिड, भिटामिन (भिटामिन ए, भिटामिन बी-१२ र बिटा क्यारोटिन पनि पाइन्छ जुन पशुपंक्षी स्वास्थ्यको लागि समेत निकै लाभदायक छ, साथै अजोलामा क्याल्सियम, फस्फोरस, पोटासियम, आइरन, कपर र म्याग्नेसियम पनि भरपुर रुपमा पाइन्छ । यसमा कार्बोहाइड्रेट र बोसो धेरै कम हुन्छ, त्यसैले यसको संरचनाले यसलाई धेरै पौष्टिक र प्रभावकारी आदर्श पशु आहार बनाउँछ । यो गाई, भैंसी, भेडा, बाख्रा, कुखुरा आदिका लागि उपयुक्त चारा सावित भईरहेको छ । दुधालु जनावरमा गरिएको परीक्षणबाट जनावरलाई दैनिक आहारमा १.५ देखि २ किलोसम्म खुवाउने गरेको पाइएको छ । एजोला दैनिक खुवाएमा दूध उत्पादनमा १५ देखि २० प्रतिशत वृद्धि भएको समेत अनुसन्धानमा पाइसकिएको छ ।

अजोला बनाउने विधि

अजोला कल्चर पानीको पोखरीमा, पप्लाष्टिक पोखरी, फलामको ट्रे, प्लाष्टिकको ट्रे लगायत विभिन्न भाँडाहरुमा बनाउन सकिन्छ । पानीको पोखरी वा कुनै भाँडोमा ५ देखि ७ से.मी. पानी भरेर यसलाई प्रति वर्ग मिटर १०० देखी ४०० ग्राम कल्चरको दरमा पानीमा मिलाउनुहोस् । अजोला संस्कृति उचित परिस्थितिमा धेरै छिटो बढ्छ र ४/५ दिनमा दोब्बर हुन्छ । अजोला कल्चर रोपेपछि दोस्रो दिनदेखि ट्रे वा पोखरीमा अजोलाको बाक्लो तह बन्न थाल्छ, जसले नाइट्रोजन फिक्सरको रूपमा काम गर्छ ।